ايمان نياوردى ( 1 ) ، و اين كلام خداى باشد ردّ بر جهودان ، و اين قول قتاده است . و ابو حاتم گفت : نظير اين آيت في حذف « لام » كقوله ( 2 ) تعالى : أَنْ كانَ ذا مالٍ وَبَنِينَ ( 3 ) اى لأن ( 4 ) كان ، چون « لام » علَّت بيفگند در هر دو آيت ، بذل او مدّى باز آورد ، براى آن كه او مال و فرزندان دارد ، چون كلام ما بر او خواند گويد ( 5 ) : اين افسانه اوّلينان است . و قوله : * ( أَوْ يُحاجُّوكُمْ ) * ، خطاب باشد با مؤمنان ، و « او » به معنى « ان » باشد براى آن كه هر دو حرف شكّ است ، و معنى آن باشد كه : و ان يحاجّوكم عند ربّكم ، فقل في الجواب : * ( إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّه ) * ، اگر با شما محاجّت كنند بنزديك خداى ، بگو كه : دين دين خداست ، و فضل به دست خداست . قول ششم آن است كه : خطاب جمله با ( 6 ) مؤمنان است ، و نظم آيت چنين باشد كه براى آن كه كسى را ( 7 ) مثل آن دادند كه شما را كه مؤمنانيد بايد تا بر شما حسد برند جواب ده و بگو كه : * ( إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّه ) * . و اگر با شما محاجّت كنند بگو : * ( إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّه ) * ، و بر اين وجه در آيت تقديم و تأخير باشد چنين كه مىبينى ( 8 ) [ 434 - ر - ] . و وجه هفتم آن است كه : تمام حكايت كلام جهودان آن جاست كه گفت : * ( لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ) * ، از سر آيت كه : * ( وَلا تُؤْمِنُوا ) * ، خطاب است با مؤمنان ، و معنى آيت آن بود كه : خداى تعالى بر سبيل تثبيت دلهاى مؤمنان و تشحيذ بصائر ايشان و ازاله شكّ و شبهه از ايشان عند تزوير جهودان گفت : كس را باور مداريد الَّا آنان را كه بر دين شما باشند ، كه كسى را از خير و فضل در دين آن دادند ( 9 ) كه شما را ، براى آن كه

--> ( 1 ) . مب ، مر : نياورديد . ( 2 ) . مج ، وز : كى قوله ، دب ، آج ، لب ، فق : كه قوله . با توجّه به ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 3 ) . سوره قلم ( 68 ) آيه 14 . ( 4 ) . وز ، دب : الَّا ان ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : الى ان . ( 5 ) . مج ، وز : گويند ، با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 6 ) . مب : خطاب با جمله . ( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كه كسى را براى آن كه . ( 8 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كه بينى . ( 9 ) . كذا : در مج و ديگر نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 3 / 78 ) : ندادند .